Από Πού Έρχεται το Νερό της Κύπρου και Πού Πηγαίνει

Ένας αναγνώστης ρώτησε πόσο θα φέρουν τέσσερις νέες μονάδες αφαλάτωσης την Κύπρο πιο κοντά στην ισορροπία νερού. Η τίμια απάντηση χρειάζεται πρώτα έναν χάρτη ολόκληρου του συστήματος: τι μπαίνει, τι βγαίνει και πού συναντιούνται τα δύο. Το αφαλατωμένο νερό δεν φτάνει ποτέ σε φράγμα. Βοηθά τα φράγματα μόνο όταν αντικαθιστά νερό φραγμάτων στη βρύση, και αυτό είναι μικρότερο νούμερο απ' όσο δείχνει η δυναμικότητα των μονάδων.

Στον απολογισμό του υδρολογικού έτους 2025/26 γράψαμε ότι τα φράγματα χρειάζονται περίπου 77 εκατ. κ.μ. εισροής για να κλείσουν τον επόμενο Σεπτέμβριο εκεί που ξεκίνησαν, και ότι ένας τυπικός χειμώνας φέρνει περίπου 55. Ένας αναγνώστης μάς έγραψε με μια εύλογη ερώτηση. Η κυβέρνηση ενέκρινε τέσσερις νέες μονάδες αφαλάτωσης με συνολική δυναμικότητα 180.000 κ.μ. την ημέρα, περίπου 66 εκατ. κ.μ. τον χρόνο. Αυτό δεν καλύπτει το κενό τρεις φορές;

Όχι, και ο λόγος είναι οι σωληνώσεις. Οι μονάδες δεν ρίχνουν νερό στους ταμιευτήρες. Τροφοδοτούν το δίκτυο πόσιμου νερού. Άρα η ερώτηση είναι στην πραγματικότητα πού πηγαίνει το νερό των φραγμάτων και πόσο από αυτό μπορεί να αντικαταστήσει μια μονάδα αφαλάτωσης. Για να απαντήσουμε, ας ακολουθήσουμε το νερό.

Όλο το σύστημα σε μία εικόνα

Η τελευταία χρονιά με πλήρη επίσημα στοιχεία είναι το 2024. Έπεσε στη μέση μιας τριετούς ξηρασίας, και φαίνεται.

Ξεχωρίζουν τρία πράγματα. Η γεωργία χρησιμοποιεί περισσότερο νερό από τα νοικοκυριά, και το μεγαλύτερο μέρος του έρχεται από γεωτρήσεις που κανείς δεν μετρά. Οι βρύσες τροφοδοτούνται κυρίως από τη θάλασσα. Και τα φράγματα, το κομμάτι του συστήματος που παρακολουθεί καθημερινά το Fragmata, είναι η πηγή που ισορροπεί και τα δύο.

Οι εισροές

Η βροχή, μέσα από τα φράγματα. Αυτή είναι η πηγή που δεν σχεδιάζεται. Τις τελευταίες έντεκα χρονιές τα 18 κύρια φράγματα δέχτηκαν από 18 έως 265 εκατ. κ.μ. Το ημερολογιακό 2024 δέχτηκαν 29 και έδωσαν 84.6. Η διαφορά, σχεδόν 56 εκατ. κ.μ., βγήκε από τα αποθέματα, και έτσι φτάσαμε στα χαμηλά του περσινού χειμώνα.

Η αφαλάτωση. Αυτή είναι η πηγή που σχεδιάζεται. Πέντε μόνιμες μονάδες (Δεκέλεια, Λάρνακα, Βασιλικό, Επισκοπή και Πάφος) έχουν συνολική δυναμικότητα 235.000 κ.μ. την ημέρα, και τέσσερις κινητές μονάδες που προστέθηκαν από το 2025 την ανεβάζουν στις 282.000. Το 2024 οι μονάδες παρήγαγαν 77.2 εκατ. κ.μ., από τα οποία τα 74.9 πήγαν στις βρύσες.

Η αφαλάτωση είναι επίσης ένας ρυθμιστής. Οι ίδιες μονάδες έδωσαν το 76% του νερού της βρύσης το 2016, χρονιά ξηρασίας, και το 33% το 2020, όταν τα φράγματα ήταν γεμάτα και οι μονάδες τέθηκαν σε εφεδρεία για να εξοικονομηθούν χρήματα. Από τον Μάρτιο του 2025 η δηλωμένη πολιτική είναι να λειτουργούν συνεχώς, όσο νερό κι αν έχουν τα φράγματα.

Τα υπόγεια νερά. Η μεγαλύτερη πηγή του νησιού είναι αυτή με τα πιο αδύναμα στοιχεία. Η γεωργία αντλεί περίπου 108 εκατ. κ.μ. τον χρόνο από ιδιωτικές γεωτρήσεις, κατ' εκτίμηση. Ο αριθμός που δηλώνεται στη Eurostat δεν έχει αλλάξει εδώ και χρόνια, επειδή είναι εκτίμηση και όχι μέτρηση. Η Ελεγκτική Υπηρεσία βρήκε 14 από τα 22 υπόγεια υδατικά συστήματα του νησιού σε κακή κατάσταση, αρκετά με διείσδυση θαλασσινού νερού.

Το ανακυκλωμένο νερό. Τα επεξεργασμένα λύματα έδωσαν 14.2 εκατ. κ.μ. στη γεωργία το 2024. Είναι η μόνη πηγή νερού για τη γεωργία που αυξάνεται.

Οι εκροές

Οι βρύσες. Τα Κυβερνητικά Υδατικά Έργα διέθεσαν 112.6 εκατ. κ.μ. πόσιμου νερού το 2024: 66.5% από αφαλάτωση, 31% από φράγματα, το υπόλοιπο από γεωτρήσεις. Η ζήτηση έχει αυξηθεί από 79.7 εκατ. κ.μ. το 2014, περίπου 3.5% τον χρόνο.

Η γεωργία. Περίπου 168 εκατ. κ.μ., από τα οποία τα φράγματα έδωσαν 33.7, το ένα πέμπτο. Σε χρονιά χωρίς περιορισμούς η γεωργία παίρνει περίπου 44 από τα φράγματα. Το 2025 η ποσότητά της κόπηκε στο μισό.

Εξάτμιση και άλλες απώλειες. Περίπου 13 εκατ. κ.μ. έφυγαν από τους ταμιευτήρες το 2024 χωρίς να φτάσουν σε κανέναν. Ο δικός του υπολογισμός του Τμήματος για την εξάτμιση ήταν 14.2 το 2023 και 18.0 το 2022, όταν τα φράγματα είχαν περισσότερο νερό. Οι πιο γεμάτοι ταμιευτήρες έχουν μεγαλύτερη επιφάνεια και χάνουν περισσότερο.

Εμπλουτισμός υδροφορέων. Περίπου 3 εκατ. κ.μ. απελευθερώθηκαν σκόπιμα για να γεμίσουν υδροφορείς κατάντη.

Οι υπερχειλίσεις λείπουν από όλους τους πίνακες. Όταν ένα φράγμα υπερχειλίζει, το νερό που περνά από πάνω δεν μετριέται.

Πού συναντιούνται

Ας δούμε μόνο τα φράγματα. Από όσα διέθεσαν το 2024, οι βρύσες πήραν 34.6 εκατ. κ.μ. και η γεωργία 33.7. Την περίοδο 2016–2024, κατά την εκτίμησή μας, περίπου το 40% όσων βγήκαν από τα φράγματα πήγε στις βρύσες, το 40% στη γεωργία, το 4% σε εμπλουτισμό και το 16% σε εξάτμιση και άλλες απώλειες.

Μια μονάδα αφαλάτωσης μπορεί να αντικαταστήσει μόνο το πρώτο. Δεν μπορεί να ποτίσει ένα χωράφι σε τιμή που αντέχει ο αγρότης, δεν μπορεί να σταματήσει την εξάτμιση και δεν μπορεί να γεμίσει έναν υδροφορέα. Άρα το περισσότερο που μπορεί να γλιτώσει η αφαλάτωση στα φράγματα είναι όσο νερό στέλνουν ακόμα τα φράγματα στις βρύσες: 34.6 εκατ. κ.μ. το 2024 και περίπου 31 τον χρόνο με τα σημερινά αποθέματα, αν το παρελθόν είναι οδηγός. Όχι 66.

Αυτό το καλοκαίρι, εβδομάδα με εβδομάδα

Από τον Ιούνιο το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων δημοσιεύει εβδομαδιαίο δελτίο με την παραγωγή κάθε μονάδας αφαλάτωσης και κάθε διυλιστηρίου, και μας έστειλε και τις προηγούμενες εκδόσεις. Τα διυλιστήρια είναι ο δρόμος από τον οποίο το νερό των φραγμάτων φτάνει στη βρύση, άρα για πρώτη φορά μπορούμε να παρακολουθήσουμε αυτό το φορτίο εβδομάδα με εβδομάδα.

Φαίνονται τρία πράγματα. Πρώτον, η αφαλάτωση δούλευε κοντά στο όριό της: 257.000 έως 264.000 κ.μ. την ημέρα τον Ιούνιο και τον Ιούλιο, από περίπου 280.000 σε λειτουργία. Δεύτερον, το μερίδιο των φραγμάτων στο νερό της βρύσης μεγάλωσε με τη θερινή ζήτηση. Τα διυλιστήρια έδιναν 83.000 κ.μ. την ημέρα στις αρχές Ιουνίου και 115.000 στα μέσα Σεπτεμβρίου, περίπου 3.0 εκατ. κ.μ. τον μήνα στις εβδομάδες για τις οποίες υπάρχουν στοιχεία. Το φετινό σχέδιο προβλέπει περίπου 24 εκατ. κ.μ. από τα φράγματα για ύδρευση, 2 τον μήνα, άρα το καλοκαίρι κινήθηκε αρκετά πάνω από αυτό. Τρίτον, η κινητή μονάδα της Κισσόνεργας, που έβγαζε περίπου 11.000 κ.μ. την ημέρα ως τον Ιούλιο, σχεδόν δεν παρήγαγε τίποτα τον Σεπτέμβριο.

Τις εβδομάδες αυτές τα διυλιστήρια πήραν το 54% έως 62% όλων όσων απελευθέρωσαν τα φράγματα. Με την άρδευση περιορισμένη, το πόσιμο νερό έγινε η κύρια δουλειά των φραγμάτων.

Τι σχεδιάζεται

Στις 2 Σεπτεμβρίου το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε τρεις νέες μόνιμες μονάδες: Δεκέλεια (80.000 κ.μ. την ημέρα), Αγία Θέκλα (30.000) και Πόλη Χρυσοχούς (10.000). Μαζί με την Ανατολική Λεμεσό (60.000), που είχε εγκριθεί νωρίτερα, φτάνουμε στις 180.000 για τις οποίες ρώτησε ο αναγνώστης μας.

Τρεις λεπτομέρειες αλλάζουν τον λογαριασμό. Η νέα μονάδα της Δεκέλειας αντικαθιστά την υπάρχουσα, άρα η καθαρή προσθήκη είναι περίπου 120.000 κ.μ. την ημέρα, γύρω στα 39 εκατ. κ.μ. τον χρόνο με το φορτίο που προβλέπουν οι συμβάσεις. Καμία από τις τέσσερις δεν έχει προκηρυχθεί, και οι ημερομηνίες που δίνονται τώρα είναι 2029 για την Ανατολική Λεμεσό, 2030 για Δεκέλεια και Αγία Θέκλα και 2031 για την Πόλη. Και η ζήτηση πόσιμου νερού αυξάνεται κατά 4 έως 6 εκατ. κ.μ. κάθε χρόνο, δηλαδή τρώει μια μεσαία μονάδα τον χρόνο πριν δουν τα φράγματα οποιαδήποτε ανακούφιση.

Ούτε είναι δωρεάν. Το κράτος έχει προϋπολογίσει 142 εκατ. ευρώ για αγορά νερού το 2026. Κάθε κυβικό μέτρο θέλει περίπου 3.4 kWh ηλεκτρισμού, και οι μονάδες καταναλώνουν περίπου το 4% της ηλεκτροπαραγωγής του νησιού.

Λοιπόν, στον αναγνώστη μας

Αν χτιστούν και λειτουργήσουν όλες οι σχεδιαζόμενες μονάδες, η αφαλάτωση θα μπορούσε με τον καιρό να αναλάβει σχεδόν όλο το νερό που δίνουν σήμερα τα φράγματα στις βρύσες, γύρω στα 30 εκατ. κ.μ. τον χρόνο. Αυτό είναι περισσότερο από τα 22 εκατ. κ.μ. που λείπουν σε έναν τυπικό χειμώνα, άρα στα χαρτιά το κενό κλείνει.

Δύο πράγματα στέκονται ανάμεσα στα χαρτιά και στον ταμιευτήρα. Το πρώτο είναι ο χρόνος: τίποτα δεν έρχεται πριν από το 2029. Το δεύτερο είναι η πολιτική. Η κυβέρνηση έχει πει ότι το νερό των φραγμάτων που απελευθερώνει η αφαλάτωση προορίζεται για τους αγρότες, και οι αγρότες έλαβαν περίπου 22 εκατ. κ.μ. τον χρόνο λιγότερα από μια κανονική κατανομή και το 2025 και το 2026. Και το νερό που μένει στο φράγμα και αυτό που δίνεται σε ένα περιβόλι είναι καλές χρήσεις. Μόνο το πρώτο ανεβάζει τη στάθμη στον πίνακα του Fragmata.

Έτσι οι μονάδες θα κρίνουν περισσότερο ποιος παίρνει το νερό των φραγμάτων παρά πόσο νερό θα έχουν τα φράγματα. Το πόσο γεμάτα θα είναι το επόμενο φθινόπωρο εξαρτάται ακόμα από τα δύο που εξαρτιόταν πάντα: τον χειμώνα και την απόφαση για την άρδευση που ακολουθεί.

Από εδώ και πέρα θα παρακολουθούμε την αφαλάτωση πιο στενά. Κάθε μονάδα, η κατάστασή της και η εβδομαδιαία παραγωγή της έχουν πλέον δική τους σελίδα στο Fragmata. Αν υπάρχει κάτι γι' αυτήν που θέλετε να δείτε, γράψτε μας.

Συγγραφέας: Vladimir Bugay, δημιουργός του Fragmata Δεδομένα: τα στοιχεία αφορούν το ημερολογιακό 2024, εκτός αν αναφέρεται άλλως. Πόσιμο νερό και άρδευση ανά πηγή: πίνακες του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων για τα Κυβερνητικά Υδατικά Έργα. Παραγωγή αφαλάτωσης: Eurostat (env_wat_use). Ιδιωτικές γεωτρήσεις: η άντληση υπόγειου νερού για τη γεωργία κατά τη Eurostat (120 εκατ. κ.μ., εκτίμηση) μείον τις κυβερνητικές γεωτρήσεις· κανείς δεν τη μετρά. Εισροή, αποθέματα φραγμάτων και «εξάτμιση και άλλες απώλειες»: υπολογισμός του Fragmata για τα 18 κύρια φράγματα (χωρητικότητα 290.804 εκατ. κ.μ.) από τα στοιχεία αποθεμάτων και εισροών του Τμήματος, όπου οι απώλειες είναι ό,τι απομένει από τις εκροές μετά τις καταγεγραμμένες διαθέσεις. Δεν περιλαμβάνονται οι κοινότητες που υδρεύονται μόνο από δικές τους γεωτρήσεις, περίπου 12 εκατ. κ.μ. και το ένα δέκατο του πληθυσμού. Δυναμικότητες μονάδων και όροι συμβάσεων: Ελεγκτική Υπηρεσία της Δημοκρατίας, ειδική έκθεση ΠΕ/01/2025. Εβδομαδιαία στοιχεία: το «Δελτίο Νερού» του Τμήματος για έξι εβδομάδες μεταξύ Ιουνίου και Σεπτεμβρίου 2026, μαζί με προηγούμενες εκδόσεις που μοιράστηκε με το Fragmata· η παραγωγή των διυλιστηρίων είναι κυρίως νερό φραγμάτων, αν και το διυλιστήριο Τερσεφάνου επεξεργάζεται ξανά και μέρος του αφαλατωμένου νερού του Βασιλικού. Τα 77 και 55 εκατ. κ.μ. προέρχονται από τον απολογισμό μας για το 2025/26· τα 55 αντιστοιχούν σε διάμεσο χειμώνα, ενώ έναντι του μέσου χειμώνα τα φράγματα σε αυτό το επίπεδο είναι περίπου σε ισορροπία. Τα μερίδια 2016–2024, τα «περίπου 31 εκατ. κ.μ. με τα σημερινά αποθέματα» και το έλλειμμα των αγροτών, περίπου 22 εκατ. κ.μ., είναι δικές μας εκτιμήσεις από τους ίδιους πίνακες και από τις αποφάσεις κατανομής που έχουν δημοσιευτεί. Η καθαρή δυναμικότητα των νέων μονάδων υποθέτει ότι η υπάρχουσα μονάδα της Δεκέλειας θα κλείσει όταν λειτουργήσει η νέα, όπως έχει αναφερθεί· αυτό δεν περιλαμβάνεται στην ανακοίνωση του Υπουργικού.